Spis treści
Rozpoczęcie wspólnego biznesu zazwyczaj opiera się na zgodności co do najważniejszych kwestii – wspólnicy mają określony plan rozwoju, dzielą między siebie obowiązki i zakładają, że ewentualne różnice zdań będą rozwiązywane na bieżąco. Z tego powodu szczegółowe ustalenia dotyczące sytuacji konfliktowych często nie są traktowane jako priorytet. W wielu przypadkach wspólnicy poprzestają na podstawowej umowie spółki, nie regulując szerzej zasad współpracy na przyszłość.
Problemy pojawiają się najczęściej wtedy, gdy interesy wspólników zaczynają się rozchodzić. Źródłem sporu nie musi być przy tym osobisty konflikt. Różnice mogą dotyczyć chociażby kierunku rozwoju przedsiębiorstwa, sposobu wykorzystania wypracowanego zysku, potrzeby dodatkowego finansowania czy decyzji jednego ze wspólników o zakończeniu zaangażowania w biznes. Jeżeli wcześniej nie ustalono, jak w takich sytuacjach należy postępować, rozwiązanie sporu może okazać się znacznie trudniejsze, a jego konsekwencje mogą odczuć nie tylko wspólnicy, lecz także cała spółka.
Co istotne, źródłem problemów często nie jest sam konflikt, lecz brak wcześniej ustalonych zasad postępowania na wypadek jego wystąpienia.
Jak zatem zabezpieczyć spółkę z o.o. przed konfliktem wspólników? Jakie zapisy powinna zawierać umowa spółki, a jakie kwestie lepiej uregulować w umowie wspólników? Czym jest deadlock, drag along i tag along? Jak zabezpieczyć spółkę na wypadek odejścia lub śmierci wspólnika?
Wpływ konfliktu wspólników na działanie całej spółki
Konflikt pomiędzy wspólnikami rzadko pozostaje wyłącznie ich prywatnym problemem. Jeżeli spór dotyczy kluczowych decyzji biznesowych, jego konsekwencje mogą bardzo szybko odczuć pracownicy, kontrahenci, inwestorzy i sama spółka.
Do najczęstszych skutków konfliktu wspólników należą:
- zablokowanie podejmowania decyzji;
- brak możliwości realizacji strategii rozwoju;
- opóźnienia w inwestycjach;
- problemy z finansowaniem działalności;
- utrata zaufania kontrahentów i inwestorów;
- odejście kluczowych pracowników;
- zwiększenie kosztów funkcjonowania spółki;
- konieczność prowadzenia sporów sądowych;
- utrata wartości przedsiębiorstwa.
Szczególnie ryzykowna jest sytuacja, w której dwóch wspólników posiada po 50% udziałów. W przypadku braku porozumienia żaden z nich nie ma samodzielnej większości, a rozwiązanie sporu może być bardzo trudne.
Co więcej, konflikt może mieć charakter długotrwały. Nawet jeżeli przedsiębiorstwo pozostaje rentowne, wielomiesięczny spór właścicielski może ograniczyć jego zdolność do podejmowania decyzji i reagowania na zmiany rynkowe.
Dlatego zabezpieczenie spółki przed konfliktem wspólników powinno być elementem planowania prawnego, a nie reakcją na już istniejący problem.
Czy umowa spółki to za mało?
Umowa spółki z o.o. określa podstawowe zasady funkcjonowania przedsiębiorstwa, ale nie zawsze odpowiada na wszystkie problemy, które mogą pojawić się w relacjach pomiędzy wspólnikami.
W praktyce umowa spółki określa przede wszystkim takie kwestie jak:
- wysokość kapitału zakładowego;
- liczbę i wartość udziałów;
- zasady reprezentacji spółki;
- skład i kompetencje organów;
- podstawowe zasady podejmowania uchwał;
- zasady zbywania udziałów – w zakresie, w jakim zostały uregulowane.
To jednak może nie wystarczyć w przypadku bardziej złożonej struktury właścicielskiej.
Wspólnicy mogą potrzebować szczegółowych zasad dotyczących finansowania działalności, podejmowania strategicznych decyzji, zakazu konkurencji, sprzedaży udziałów czy sposobu rozwiązania sporu.
Dlatego w wielu spółkach dobrym rozwiązaniem jest połączenie dwóch instrumentów: odpowiednio skonstruowanej umowy spółki oraz umowy wspólników.
Czym jest umowa wspólników?
Umowa wspólników, często określana również jako Shareholders’ Agreement, jest porozumieniem regulującym zasady współpracy wspólników spółki.
Jej szczegółowa treść powinna być dopasowana do konkretnego przedsiębiorstwa, ale może obejmować między innymi:
- zasady sprzedaży udziałów;
- procedurę wyjścia wspólnika;
- mechanizmy rozwiązania impasu decyzyjnego;
- zasady postępowania w przypadku śmierci wspólnika;
- procedury rozwiązywania sporów;
- ograniczenia działalności konkurencyjnej;
- sposób podejmowania strategicznych decyzji;
- zasady głosowania wspólników;
- obowiązki poszczególnych wspólników;
- podział kompetencji;
- zasady finansowania spółki;
- politykę wypłaty dywidendy.
Umowa wspólników nie eliminuje oczywiście możliwości powstania konfliktu. Jej zadaniem jest jednak sprawienie, aby w przypadku konfliktu strony nie musiały za każdym razem tworzyć zasad od podstaw.
Umowa spółki czy umowa wspólników?
Dokumenty te mogą się wzajemnie uzupełniać, ale nie pełnią identycznej funkcji.
Umowa spółki określa zasady funkcjonowania samej spółki i w wielu przypadkach powinna zawierać kluczowe mechanizmy korporacyjne.
Umowa wspólników może natomiast szczegółowo regulować wzajemne relacje właścicieli, ich zobowiązania oraz sposób postępowania w określonych sytuacjach.
Przed przygotowaniem dokumentów warto więc ustalić, które rozwiązania powinny znaleźć się w umowie spółki, a które mogą zostać uregulowane w dodatkowym porozumieniu wspólników.
Deadlock – co zrobić, gdy wspólnicy nie mogą dojść do porozumienia?
Jednym z największych zagrożeń dla spółek z równorzędnymi wspólnikami jest deadlock, czyli impas decyzyjny.
Dochodzi do niego wtedy, gdy wspólnicy mają porównywalny wpływ na spółkę, ale nie są w stanie uzgodnić stanowiska w sprawie wymagającej podjęcia decyzji.
Klasycznym przykładem jest spółka, w której dwóch wspólników posiada po 50% udziałów. Jeden chce przeznaczyć zysk na inwestycje, drugi opowiada się za wypłatą dywidendy. Jeden chce sprzedać przedsiębiorstwo, drugi chce dalej je rozwijać. Jeden chce pozyskać inwestora, drugi jest temu przeciwny.
Jeżeli brak zgody uniemożliwia podjęcie wymaganej decyzji, spółka może zostać faktycznie zablokowana.
Deadlock jest szczególnie niebezpieczny dlatego, że sam konflikt wspólników może zacząć generować kolejne problemy biznesowe.
Najlepszym rozwiązaniem jest przewidzenie procedury postępowania na wypadek impasu jeszcze przed powstaniem konfliktu.
W zależności od charakteru spółki można zastosować między innymi:
- Negocjacje
Pierwszym etapem może być próba rozwiązania sporu bez udziału osób trzecich. W umowie można określić termin, w którym wspólnicy mają podjąć próbę osiągnięcia porozumienia.
- Mediacja
Jeżeli bezpośrednie rozmowy nie przyniosą rezultatu, strony mogą skorzystać z pomocy niezależnego mediatora.
- Ekspert lub niezależny doradca
W przypadku sporów dotyczących kwestii biznesowych, finansowych lub technicznych decyzja może zostać powierzona niezależnemu ekspertowi – oczywiście w zakresie, w którym takie rozwiązanie jest odpowiednio skonstruowane i dopuszczalne.
- Mechanizm odkupu udziałów
Wspólnicy mogą również przewidzieć mechanizm prowadzący do zakończenia współpracy, np. poprzez obowiązek lub możliwość nabycia udziałów jednego wspólnika przez drugiego.
- Mechanizm sprzedaży przedsiębiorstwa
W określonych przypadkach rozwiązaniem może być sprzedaż biznesu osobie trzeciej i podział uzyskanych środków pomiędzy wspólników.
Nie ma jednego uniwersalnego mechanizmu deadlock. Kluczowe jest, aby procedura była jasna, wykonalna i dostosowana do konkretnej struktury właścicielskiej.
Drag along i tag along
Kolejnym ważnym elementem zabezpieczenia wspólników są mechanizmy związane ze sprzedażą udziałów.
Szczególne znaczenie mają tutaj klauzule drag along oraz tag along.
Co oznacza drag along?
Drag along, czyli prawo przyciągnięcia, pozwala – na zasadach określonych w odpowiednich postanowieniach – zobowiązać pozostałych wspólników do sprzedaży ich udziałów razem ze wspólnikiem lub wspólnikami sprzedającymi udziały.
Mechanizm ten może mieć szczególne znaczenie w sytuacji, gdy potencjalny inwestor chce nabyć całą spółkę, a jeden z mniejszościowych wspólników nie chce sprzedać swoich udziałów.
Odpowiednio skonstruowana klauzula może ograniczyć ryzyko, że jeden wspólnik zablokuje transakcję korzystną dla pozostałych właścicieli.
Co oznacza tag along?
Tag along, czyli prawo przyłączenia się do sprzedaży, służy przede wszystkim ochronie wspólników mniejszościowych.
Jeżeli wspólnik posiadający większość udziałów sprzedaje swoje udziały inwestorowi, pozostali wspólnicy mogą – na zasadach określonych w umowie – uzyskać możliwość przyłączenia się do transakcji.
Dzięki temu mniejszościowy wspólnik nie musi pozostawać w spółce z nowym właścicielem, którego nie wybrał i z którym może nie chcieć współpracować.
Wyjście wspólnika ze spółki
Jednym z najczęściej pomijanych tematów jest scenariusz odejścia wspólnika.
Na początku działalności niewielu przedsiębiorców zakłada, że współpraca może się zakończyć. Tymczasem powodem wyjścia wspólnika może być zarówno konflikt, jak i zupełnie niezależne od niego okoliczności.
Może chodzić o:
- różnice dotyczące dalszego kierunku rozwoju;
- zmianę sytuacji rodzinnej;
- zmianę planów zawodowych;
- potrzebę pozyskania kapitału;
- rozpoczęcie innego przedsięwzięcia;
- trwały brak możliwości współpracy.
Warto więc odpowiedzieć z wyprzedzeniem na kilka podstawowych pytań:
- Czy wspólnik może sprzedać udziały dowolnej osobie?
- Czy pozostali wspólnicy mają prawo pierwszeństwa ich nabycia?
- W jaki sposób zostanie ustalona cena udziałów?
- Kto dokona wyceny i co stanie się w przypadku sporu dotyczącego wartości?
- Czy odejście wspólnika powoduje obowiązek sprzedaży udziałów, czy jedynie daje taką możliwość?
Im dokładniej zostaną uregulowane te kwestie, tym mniejsze ryzyko wieloletniego sporu o wartość przedsiębiorstwa i cenę udziałów.
Zakaz konkurencji po odejściu wspólnika
W wielu spółkach najcenniejszymi aktywami są nie tylko środki trwałe czy nieruchomości, ale również know-how, relacje z klientami, informacje handlowe i doświadczenie osób zaangażowanych w biznes.
Dlatego odejście wspólnika może stwarzać ryzyko, że wiedza zdobyta w ramach działalności spółki zostanie wykorzystana na potrzeby konkurencyjnego przedsiębiorstwa.
W zależności od konkretnej sytuacji można rozważyć uregulowanie:
- obowiązku zachowania poufności;
- zasad korzystania z know-how i informacji handlowych;
- zakazu prowadzenia działalności konkurencyjnej;
- zakazu przejmowania klientów spółki;
- zakazu przejmowania pracowników.
Takie postanowienia powinny być jednak przygotowane z uwzględnieniem obowiązujących przepisów i proporcjonalnie do uzasadnionego interesu spółki. Zbyt szeroka lub nieprecyzyjna klauzula może być trudna do wyegzekwowania.
Co dzieje się z udziałami wspólnika po jego śmierci?
Planowanie konfliktów wspólników powinno obejmować również sytuacje, które nie wynikają z ich świadomej decyzji.
Jednym z przykładów jest śmierć wspólnika.
Jeżeli kwestie sukcesji nie zostały odpowiednio przemyślane, w strukturze właścicielskiej spółki mogą pojawić się osoby, które wcześniej nie były związane z przedsiębiorstwem.
Może to prowadzić do:
- sporów pomiędzy spadkobiercami a pozostałymi wspólnikami;
- zmiany struktury właścicielskiej;
- problemów z podejmowaniem decyzji;
- utraty dotychczasowego modelu zarządzania.
Dlatego warto odpowiednio wcześnie przeanalizować zasady dziedziczenia i możliwość ograniczenia wejścia określonych osób do struktury właścicielskiej spółki, z uwzględnieniem przepisów prawa spadkowego i handlowego.
W przedsiębiorstwach rodzinnych planowanie sukcesji może wymagać szerszego podejścia, obejmującego również kwestie podatkowe i majątkowe. W określonych przypadkach jednym z analizowanych rozwiązań może być fundacja rodzinna.
Finansowanie spółki jako potencjalne źródło konfliktu
Konflikt wspólników może pojawić się również wtedy, gdy spółka potrzebuje dodatkowego finansowania.
Przykładowo jeden wspólnik może być gotowy przeznaczyć dodatkowe środki na rozwój przedsiębiorstwa, podczas gdy drugi nie chce angażować kolejnego kapitału.
Warto więc wcześniej ustalić:
- czy wspólnicy będą zobowiązani do dodatkowego finansowania spółki;
- na jakich zasadach mogą być wnoszone dopłaty;
- czy wspólnicy mogą udzielać spółce pożyczek;
- jak podejmowane są decyzje dotyczące istotnych inwestycji;
- co dzieje się w przypadku, gdy tylko jeden ze wspólników chce zapewnić dodatkowe finansowanie;
- czy i w jaki sposób dodatkowe finansowanie może wpływać na strukturę właścicielską.
Jasne zasady w tym zakresie mogą zapobiec sytuacji, w której spór dotyczący finansowania przeradza się w konflikt o kontrolę nad przedsiębiorstwem.
Podział kompetencji wspólników i zarządu
Kolejnym źródłem konfliktów jest niejasny podział ról.
W spółkach, w których wspólnicy są jednocześnie członkami zarządu lub aktywnie uczestniczą w prowadzeniu biznesu, może dochodzić do sporów dotyczących tego, kto jest odpowiedzialny za konkretną decyzję.
Dlatego warto jasno określić:
- zakres kompetencji zarządu;
- zakres spraw wymagających zgody wspólników;
- odpowiedzialność poszczególnych osób;
- zasady podejmowania decyzji strategicznych;
- sposób kontroli działalności zarządu;
- zasady wynagradzania wspólników pełniących funkcje w spółce.
Trzeba przy tym zachować równowagę. Zbyt duża liczba decyzji wymagających jednomyślności może zabezpieczać interesy wspólników, ale jednocześnie zwiększać ryzyko deadlocku.
Najczęstszy błąd po pojawieniu się konfliktu
W praktyce wspólnicy często zaczynają analizować swoje prawa i możliwości dopiero wtedy, gdy konflikt już się rozpoczął.
To jeden z najgorszych momentów na tworzenie zasad współpracy.
Kiedy strony pozostają w dobrych relacjach, łatwiej jest uzgodnić:
- zasady sprzedaży udziałów;
- sposób wyceny przedsiębiorstwa;
- mechanizm rozwiązywania deadlocku;
- zasady sukcesji;
- ograniczenia konkurencji;
- sposób finansowania spółki.
Po rozpoczęciu konfliktu każda ze stron może mieć już zupełnie inny interes.
Dlatego odpowiednie zabezpieczenia należy przygotować z wyprzedzeniem – najlepiej już przy zakładaniu spółki lub na etapie istotnej zmiany jej struktury właścicielskiej.
Jak przygotować spółkę na konflikt wspólników? Praktyczna lista
Przy analizie bezpieczeństwa spółki warto odpowiedzieć sobie na następujące pytania:
- Czy umowa spółki odpowiada aktualnej strukturze właścicielskiej?
- Czy wspólnicy mają jasno określone kompetencje?
- Czy istnieje umowa wspólników?
- Czy uregulowano zasady podejmowania strategicznych decyzji?
- Czy przewidziano procedurę na wypadek deadlocku?
- Czy określono zasady sprzedaży udziałów?
- Czy wspólnicy mają prawo pierwszeństwa lub inne mechanizmy kontroli zmian właścicielskich?
- Czy zastosowanie mogą znaleźć klauzule drag along i tag along?
- Czy określono zasady wyjścia wspólnika?
- Czy ustalono sposób wyceny udziałów?
- Czy zabezpieczono know-how i informacje poufne?
- Czy uregulowano zakaz konkurencji?
- Czy przygotowano plan sukcesji udziałów?
- Czy ustalono zasady dodatkowego finansowania spółki?
- Czy przewidziano procedurę negocjacji lub mediacji w przypadku sporu?
Jeżeli na większość tych pytań odpowiedź brzmi „nie”, może to oznaczać, że struktura prawna spółki wymaga dodatkowego zabezpieczenia.
Podsumowanie
Konflikt wspólników nie zawsze da się przewidzieć. Można jednak przewidzieć mechanizmy, które pozwolą spółce funkcjonować pomimo konfliktu.
Najważniejsze elementy zabezpieczenia to przede wszystkim:
- odpowiednio skonstruowana umowa spółki;
- umowa wspólników;
- zasady podejmowania kluczowych decyzji;
- mechanizmy zapobiegania i rozwiązywania deadlocku;
- zasady sprzedaży i wyjścia ze spółki;
- klauzule drag along i tag along;
- odpowiednio przygotowane postanowienia dotyczące zakazu konkurencji;
- plan sukcesji udziałów;
- zasady finansowania przedsiębiorstwa;
- jasno określony podział kompetencji.
Najważniejsza zasada jest jednak prosta: najlepszym momentem na zabezpieczenie spółki przed konfliktem jest czas, gdy konfliktu jeszcze nie ma.
Dobrze zaprojektowane mechanizmy nie świadczą o braku zaufania pomiędzy wspólnikami. Są elementem odpowiedzialnego zarządzania ryzykiem i pozwalają uniknąć sytuacji, w której osobisty spór dwóch osób zaczyna zagrażać wartości całego przedsiębiorstwa.
Każda spółka ma inną strukturę właścicielską, model zarządzania i potencjalne źródła ryzyka. Dlatego rozwiązania stosowane w umowie spółki lub umowie wspólników powinny być dopasowane do konkretnego biznesu.