Spis treści
Wokół fundacji rodzinnej narosło w ostatnim czasie sporo mitów. Już od momentu wejścia w życie ustawy o fundacji rodzinnej w mediach i na portalach branżowych pojawiła się prawdziwa gorączka dyskusyjna. Instytucja ta została szybko okrzyknięta jako remedium na wszelkie ryzyka biznesowe. Wielu przedsiębiorców traktuje ją jak „bezpieczną przystań”, do której wystarczy przetransferować majątek, by stał się całkowicie niedostępny dla wierzycieli czy spadkobierców. Rzeczywistość prawna jest jednak bardziej złożona. Fundacja rodzinna z założenia ma służyć ochronie majątku fundatora przed rozdrobnieniem. Ustawodawca powołał fundację rodzinną jako narzędzie do sukcesji i ochrony biznesu na pokolenia, a nie jako instrument do ucieczki przed zobowiązaniami.
Poniżej przedstawiamy trzy kluczowe przypadki, w których majątek wniesiony do fundacji rodzinnej nie jest chroniony.
Solidarna odpowiedzialność fundacji rodzinnej z fundatorem
Jednym z najważniejszych postanowień w ustawie o fundacji rodzinnej jest art. 8. Zgodnie z nim fundacja rodzinna odpowiada solidarnie z fundatorem za zobowiązania, które powstały przed jej ustanowieniem (w tym m.in. za alimenty).
Co to oznacza w praktyce?
- Wierzyciel nie musi dochodzić wierzytelności od fundatora, może od razu skierować roszczenia bezpośrednio do fundacji rodzinnej.
- Odpowiedzialność fundacji rodzinnej jest ograniczona do wartości mienia wniesionego przez fundatora (według stanu z chwili wniesienia i cen z momentu zaspokojenia).
- Fundacja rodzinna odpowiada za zobowiązania alimentacyjne fundatora (także te powstałe już po ustanowieniu fundacji). Jeżeli obowiązek alimentacyjny powstanie już po ustanowieniu fundacji rodzinnej, odpowiada ona za niego subsydiarnie – czyli wtedy, gdy egzekucja z prywatnego majątku fundatora okaże się bezskuteczna.
Skarga pauliańska (Wierzyciel może cofnąć skutki transferu majątku)
Jeśli zobowiązanie powstało już po utworzeniu fundacji rodzinnej albo roszczenie nie mieści się w zakresie art. 8 ustawy o fundacji rodzinnej, wierzyciel nie zostaje bez ochrony. Przysługuje mu wówczas powództwo o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną, czyli tzw. skarga pauliańska (art. 527 i następne k.c.).
Przekazanie aktywów do fundacji rodzinnej jest czynnością nieodpłatną – fundator nie otrzymuje w zamian żadnego ekwiwalentu majątkowego. W praktyce wierzyciel ma ułatwioną ścieżkę na wygranie powództwa o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną:
- Dowodzenia działania ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela: Przy nieodpłatnej czynności wniesienia mienia niewątpliwie uznać można, że dochodzi do pokrzywdzenia wierzycieli.
- Domniemanie bliskiego stosunku: Relacja między fundatorem a fundacją rodzi domniemanie wiedzy o działaniu z pokrzywdzeniem wierzycieli (art. 527 § 3 k.c.).
Skutek wyroku: Sąd uznaje wniesienie majątku za bezskuteczne wobec konkretnego wierzyciela. W konsekwencji komornik może prowadzić egzekucję z wniesionego mienia tak, jakby ono nigdy nie opuściło majątku fundatora.
Roszczenia o zachowek
Fundacja rodzinna nie jest barierą przed roszczeniami z tytułu zachowku. Równolegle z wprowadzeniem ustawy o fundacji rodzinnej ustawodawca znowelizował przepisy Kodeksu cywilnego w zakresie prawa spadkowego, określając reguły uwzględniania mienia wniesionego do fundacji rodzinnej przy wyliczaniu wartości spadku.
W praktyce oznacza to, że wniesienie aktywów do fundacji rodzinnej nie odcina automatycznie osób bliskich od zachowku. Ochrona w tym obszarze zależy od spełnienia konkretnych przesłanek ustawowych i w dużej mierze determinowana jest upływem czasu. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej wniesionego przed więcej niż 10 lat, licząc wstecz od otwarcia spadku, chyba że fundacja rodzinna jest spadkobiercą.
Podsumowanie
Fundacja rodzinna jest skutecznym narzędziem do zabezpieczenia mienia, jednak ochrona, którą zapewnia, nie działa wstecz. Fundacja rodzinna spełnia swoją rolę ochronną tylko wtedy, gdy jej powołanie następuje w okresie stabilności finansowej i z odpowiednim wyprzedzeniem.